Informacje ogólne

Tatry są krainą zamieszkiwaną przez liczne zwierzęta: mniej i bardziej groźne, objęte ochroną i te zupełnie pospolite. Fauna tego rejonu nie jest tak bogata jak flora, jednak unikalność gatunków i rzadkie ujawnianie się ich przedstawicieli powoduje, że są one szczególnym skarbem wnikliwych obserwatorów przyrody.

Zwierzęta, podobnie jak rośliny można podzielić ze względu na ich występowanie. Z uwagi na zdolność zwierząt do przemieszczania się podział ten nie jest tak dokładny jak w przypadku flory. W rozmieszczeniu zwierząt główną rolę odgrywają ich zwyczaje żywieniowe, zdolność pozyskiwania pokarmu i schronienia, a także warunki klimatyczne. Innym czynnikiem determinującym występowanie wielu gatunków jest obeność człowieka. Coraz liczniejsze szlaki, nowe kolejki i wyciągi odstraszają szczególnie te niepospolite i unikalne gatunki.

Ze względu na trudne warunki atmosferyczne i klimatyczne sporą część tatrzańskiej fauny stanowią endemity - zwierzęta występujące jedynie na terenie Tatr. Przez pokolenia wykształciły one szereg cech umożliwiających przetrwanie w górskich warunkach. Należą do nich: kozice, świstaki, polniki tatrzańskie i darniki tatrzańskie. Obok endemitów występują gatunki napływowe, które w Tatrach znalazły sprzyjające dla rozwoju warunki, a także tymczasowi bywalcy. Do tej ostatniej grupy zaliczamy szczególnie ptaki, a także wędrujące niedźwiedzie.

Pluszowi przyjaciele

Niedźwiedzie są z pewnością najgroźniejszymi zwierzętami Tatr i nie bez powodu budzą lęk wśród turystów. W polskiej części Tatr występuje ich około 19 sztuk, podczas gdy po słowackiej stronie aż 48. Niedźwiedzie występują głównie w reglu dolnym, choć w swych wędrówkach często dochodzą do piętra hal. Mimo ich wagi, która może osiągać od 130 do 700 kg głównym pokarmem tych ssaków są rośliny ( w szczególności borówki). Nie jest to jednak ich wyłączne pożywienie. Niedźwiedzie są wszystkożerne. Poza roślinami odżywiają się padliną i innymi ssakami, a często też tym co pozostawią po sobie ludzie. Mimo że niedźwiedzie z reguły unikają obecności człowieka niezmiernie ważne jest, by wiedzieć jak postępować podczas bliskiego spotkania z "misiem". Przede wszystkim nie należy okazywać zainteresowania ani paniki, ale powoli oddalać się. Nie jest wskazane też oślepianie niedźwiedzi lampami aparatów, co w wielu przypadkach doprowadziło do ataku. Szczególnie groźna jest niedźwiedzica z młodymi, którymi opiekuje się aż do urodzenia kolejnego miotu. Agresja niedźwiedzi w większości przypadków nie wynika z chęci pozyskania pokarmu, ale błędnego zachowania człowieka, które wzbudza u samicy lęk o młode i motywuje do obronnego działania. Niedźwiedzie są spotykane przez turystów głównie w porach wieczornych, dlatego też szczególnie ważne jest opuszczanie szlaków przed zmierzchem. Do miejsc, w których najczęściej ukazują się przechodniom należą: Dolina Białej Wody, okolice Łomnickiego Stawu, Dolina Chochołowska, okolice Cyrhli, Polana Roztoka, dojście na Halę Gąsienicową czarnym szlakiem z Brzezin.

Inni mieszkańcy regli

Poza niedźwiedziem brunatnym lasy regla dolnego i górnego są zamieszkiwane przez inne ssaki takie jak: wilk, kuna leśna, lis, jeleń, sarna, dzik, wydra, borsuk, ryś, a także owady, które stanowią najliczniejszą grupę zwierząt tatrzańskich. Wśród tatrzańskich owadów, podobnie jak w przypadku innych zwierząt możemy wyróżnić gatunki endemityczne. Należy do nich miedzy innymi kniejowiec barwny, a także przepiękny motyl apollo. Mimo iż owady stanowią najliczniejsza grupę fauny Tatr ( ok. kilka tysięcy gatunków), liczba ich reprezentantów ciągle maleje. Przyczyną tego zjawiska jest niszczenie naturalnego środowiska poprzez chemizacje powietrza i gleby, rozbudowę wyciągów i kolejek, oświetlanych przez lampy jarzeniowe, które zabijają nocne owady. Tatrzańskie motyle by przetrwać w tych trudnych warunkach jakie stwarza im człowiek, a także i przede wszystkim natura wykształciły szereg cech takich jak zwężenie i skrócenie skrzydeł, ciemniejsze zabarwienie. Z racji długiej zimy pojaw motyli w wyższych partiach jest dużo późniejszy niż na nizinach. Ze względu na krótszy okres wegetacji wydają mniej potomstwa, a ćmy i inne owady prowadzące nocne życie z powodu niskich temperatur są widywane za dnia.

Zwierzętami znacznie lepiej ukrytymi są borsuki, których obecność w Tatrach stwierdzono stosunkowo niedawno. Zamieszkują one głębokie nory w okolicach Doliny Kościeliskiej i Łysej Polany. Podobnie jak niedźwiedzie są wszystkożerne i zapadają w długi zimowy sen. Kolejnym niezmiernie rzadkim okazem jest wydra. Na terenie Tatr można spotkać zaledwie 5 sztuk tego wodnego ssaka. Wydry żywią się żabami i rybami, których niestety w zanieczyszczonych górskich potokach jest niewiele. To właśnie ze względu na zanieczyszczenia płynące między innymi ze schronisk, ruch turystyczny i kłusownictwo gatunek ten nieustannie zmierza do wyginięcia. Innym przedstawicielem rodziny łasicowatych jest kuna leśna. Mimo swojego wspaniałego wyglądu - gęste futro i puszysty ogon w Tatrach uznawana jest za gatunek pospolity. Na terenie TPN wystepuje ich ok. 70 sztuk. Kuny żywią się głównie myszami, ptakami i drobnymi ssakami.

Wilki zamieszkują głównie tereny podtatrzańskie. W rejony podnóża Tatr przybyły z Gorców, Magury Spiskiej, Tatr Niżnych i Małej Fatry. Żywią się one głównie słabą i chorą zwierzyną. W swojej maksymalnej formie rozwijają prędkość do 45 km/h. Jelenie, które są prawie dwa razy szybsze od wilków charakteryzują się dużymi rogami ( u samca) i brunatną sierścią. W Polskiej części Tatr występuje ich ponad 300. Mniejszą i zgrabniejszą "wersją" jelenia jest sarna. Rogi samca są mniejsze niż u jelenia i podobnie odpadają w ziemie. Sarny żyją głównie w piętrze regla dolnego i górnego, chociaż potrafią wyjść nawet na wysokość 1800 m. Są głównie roślinożerne, a ich szczególnym miejscem występowanie są wolne przestrzenie takie jak polany i hale. Wypas owiec na halach i zalesianie łąk negatywnie wpłynęło na występowanie tego gatunku.

Mistrzynie wspinaczki

W znacznie wyższych partiach swoje siedlisko znalazła kozica - symbol Tatrzańskiego Parku Narodowego. Jest ona gatunkiem endemitycznym, występującym w piętrze turni. Wbrew swojej nazwie kozica nie jest gatunkiem spokrewnionym z kozą, ale jedynym gatunkiem antylopy występującym na terenie Europy. Ze względu na ogromny talent do wspinaczki i swobodne poruszanie się po stromych skałach zdobywa imponujące szczyty i wysokości. Kozice są roślinożerne, żywią się głównie trawami i ziołami. W zimie ich pożywieniem są wygrzebane spod śniegu zioła zachowujące liście, grzyby i porosty. Kozice występują zawsze w stadach od 5 nawet do 40 sztuk, w zależności od warunków. Ten endemityczny gatunek jest bardzo rzadko widywany przez człowieka, głównie ze względu na jego niewielkie pozostałości w Tatrach. Obecnie po obu stronach granicy obserwuje się ok 250 sztuk, z czego większość zamieszkuje wyłączone z ruchu turystycznego Tatry Bielskie.

Główną przyczyną zagrożenia gatunku kozic jest zakłócenie ich spokoju przez turystów. Przykładem karygodnego zachowania człowieka był sylwestrowy wypadek z 1971 roku. Grupa studentów wybrała się na Baraniec by powitać nowy rok. Niestety swoim entuzjazmem, radością i okrzykami przestraszyli śpiące nieopodal stado kozic. Zwierzęta sparaliżowane strachem biegły na oślep, spadając w przepaść. To nierozważne zachowanie doprowadziło do wyginięcia całego stada. Do naturalnych wrogów kozicy należą niedźwiedzie, wilki i rysie.

Okres godowy kozic trwa od października do grudnia. Po tym czasie samice i samce rozdzielają się. Potomstwo kozicy przychodzi na świat w maju. Przed porodem samica odpędza od siebie potomstwo z lat wcześniejszych i szuka odpowiedniego schronienia. Przez pierwsze dwa tygodnie matka nie opuszcza młodego koźlęta na krok. W tym czasie żywi się ono wyłącznie jej mlekiem. Po ok 5-6 tygodniach potomek potrafi już sam zdobywać pokarm, a matka może wrócić do reszty stada.

Dorota Wojtałów