Charakterystyka i położenie

Tatry stanowią najwyższą grupę górską Karpat, znajdującą się na pograniczu Polski i Słowacji. Od zachodu ograniczone są przez Przełęcz Huciańską (900 m n.p.m), zaś ze wschodu przez Przełęcz Zdziarską (1075 m n.p.m). Ich całkowita powierzchnia wynosi 785 km². 25% Tatr należy do Polski, reszta jest słowacka. Warto nadmienić, że proporcja ta niegdyś była dla nas korzystniejsza. Tatry zwykle dzielimy na Zachodnie, Wysokie i Bielskie, chociaż dokładniej rzecz biorąc wyróżnia się czasem osobno masyw Siwego Wierchu, gniazdo Kop Liptowskich (mają one zarówno cechy Tatr Wysokich jak i Zachodnich) oraz grupę Rohaczy. Tatry mają charakter typowo wysokogórski, mimo, iż ich najwyższy szczyt nie przekracza 2700 m n.p.m.

Budowa geologiczna i rzeźba terenu

Tatry są górami młodymi - wypiętrzone w czasie orogenezy alpejskiej, a w okresie eocenu zalane nawet płytkim morzem. Tatry Wysokie zbudowane są głównie z granitoidów, Tatry Zachodnie - z gnejsów. Spośród skał osadowych występują w większości wapienie, dolomity, piaskowce, mułowce oraz łupki. Ze względu na odmienną budowę geologiczną Tatry Wysokie charakteryzują się bardzo surową rzeźbą i sporym nachyleniem terenu (co zapobiegło teoretycznie możliwemu powstawaniu lodowców). Tatry Zachodnie zaś to na ogół obłe, trawiaste kopuły, bardzo często podcięte pionowymi, wapiennymi urwiskami (np. Czerwone Wierchy). Dzięki wapiennej budowie w Tatrach Zachodnich i Bielskich występują dość licznie jaskinie, często bardzo długie i głębokie. Oczywiście na ukształtowanie terenu ogromny wpływ miały zlodowacenia - Tatry uległy im co najmniej trzy razy. Wtedy też doliny rzeczne - V-kształtne uległy zmianie na polodowcowe - U-kształtne (np. Dolina Białki). Oczywiście ostały się też przykłady klasycznych dolin V-kształtnych jak choćby dolinki reglowe. Lodowce odpowiedzialne są również za powstanie bardzo charakterystycznych dolinek wiszących i kotłów, skalnych progów, z których często opadają wodospady iogładzeń skalnych (mutony). Materiał skalny nagromadzony przez lodowiec utworzył moreny, które ograniczają tatrzańskie jeziora. Warto zwrócić uwagę, iż po południowej stronie Tatr, ze względu na większe nasłonecznienie i w konsekwencji temperaturę lodowce słabiej wykształciły doliny, przez co ich położenie jest wyższe, a wysokości względne mniejsze.

Wody

Nieodłącznym atrybutem Tatr są szumiące potoki i górskie jeziora, zwane stawami. Niemal wszystkie mają charakter polodowcowy, są zimne i głębokie, a nierzadko także bardzo piękne. Do największych należą Morskie Oko i Wielki Staw Polski (po 34,5ha). Ten drugi, z 79 metrami głębokości plasuje się w ogólnopolskiej czołówce. Niekiedy w jednej dolinie leży bardzo wiele stawów - np. w rejonie Hali Gąsienicowej jest ich 22. Część z nich została sztucznie zarybiona, istnieją jednak zbiorniki, do których ryby zawitały samodzielnie - dobrym przykładem jest tu Morskie Oko i jego dawna nazwa - Rybi Staw.

Po stronie słowackiej największy jest Wielki Staw Hińczowy, znajdujący się niemal dokładnie naprzeciw Morskiego Oka, za granią Mięguszowieckich. Najwyżej położonym, nie wysychającym jeziorem, jest Lodowy Staw w Tatrach Słowackich. Położony jest na wysokości 2157 m, czyli dużo wyżej niż wierzchołek Giewontu. Z progów dolin polodowcowych często opadają spore wodospady. Największym jest Wielka Siklawa spadająca z hukiem z progu Doliny Pięciu Stawów Polskich. Mierzy ona aż 70 metrów i tworzy potok Roztoka. Na tymże potoku, znacznie niżej, leżą też bardzo znane i z racji drogi do Morskiego Oka często podziwiane Wodogrzmoty Mickiewicza. Po sąsiedniej stronie, w Dolinie Białej Wody, z progu Doliny Kaczej opada Kacza Siklawa, która tworzy w malowniczy sposób potok Biała Woda. Biała Woda i Rybi Potok łączą się z kolei w Białkę, której to dolina jest najdłuższa w Tatrach. Ciekawe wodospady wytworzyły się również na potoku Zimna Woda oraz Młynica na Słowacji. Oba można podziwiać ze szlaków turystycznych.

Jaskinie

Tam, gdzie Tatry zbudowane są z wapieni, nie brakuje też jaskiń. Znajdują się one zarówno w Tatrach Zachodnich, jak i Bielskich. Powstałe wskutek trwającej tysiące lat pracy rzek, zaskakują swoimi rozmiarami i pięknem. Największe znajdują się w masywie Czerwonych Wierchów. Jaskinia Wielka Śnieżna ma długość prawie 23 km! A jej głębokośc to ponad 800 m. Co więcej, ma ona swoje ujścia w kilku różnych dolinach. Eksploracja takiej jaskini jest poważnym wyzwaniem dla grotołaza. Na szczęście w Tatrach istnieje też kilka jaskiń udostępnionych turystom do zwiedzania. Najwięcej skupia sie w Dolinie Kościeliskiej. Znajduje się tu zarówno Jaskinia Mroźna, którą odwiedza się wraz z przewodnikiem, a jej wnętrze jest przystosowane do ruchu turystycznego i oświetlone, jak i najciekawsza chyba propozycja - Jaskinia Mylna. Tam z kolei konieczna jest latarka i nieco sprawności, gdyż zdarzają się trudniejsze momenty. W Dolinie Kościeliskiej udostępniona jest jeszcze Jaskinia Raptawicka, która w istocie jest tylko niewielką, skalną wnęką. W Tatrach Bielskich do dyspozycji turystów jest piękna i długa Jaskinia Bielska.

Okoliczne miejscowości

Tatry okalają cztery znaczne regiony - od północy polskie Podhale, od wschodu Spisz, od południa Liptów, a od zachodu Orawa. Każdy z nich ma nieco odrębną tradycję i kulturę, różnią się one także etnicznie. Co więcej, ich mieszkańcy byli w przeszłości wrogo nastawieni wobec siebie, co zresztą widać i obecnie.

Skalne Podhale, czyli część Podhala najbliżej Tatr, skupia się w zasadzie wokół jednego miasta - Zakopanego. Mimo, iż liczy ono niespełna 30 000 mieszkańców, to w sezonie trudno przecisnąć się tam przez tłumy turystów. Spopularyzowane w XIX. wieku, cieszy się nieustającym powodzeniem wśród urlopowiczów. Zapewnia wiele atrakcji zarówno tym, którzy chcą wypoczywać biernie, jak i aktywnym turystom. Zakopane jest bowiem dogodnie położone i można stąd planować wycieczki w całe Tatry Polskie. Do bardziej popularnych wśród turystów wsi na Podhalu należą: Kościelisko, Poronin, Bukowina Tatrzańska i Białka Tatrzańska.

Na Spiszu brak jakiegokolwiek większego miasta tuż pod Tatrami. Trudno też o dobrą bazę wypadową w całe Tatry Spiskie. Niemniej kilkanaście kilometrów na południe od Tatr położony jest Poprad, który jest dość znacznym miastem - ponad 55 000 mieszkańców. Natomiast na samym skraju Tatr leżą ździar, Tatrzańska Kotlina, Tatrzańska Łomnica, Stary Smokowiec i Szczyrbskie Jezioro. To ostatnie leży na wysokości zbliżonej do Morskiego Oka i położone jest najbliżej gór.

Kolejnym regionem jest Liptów, ze stolicą w Liptowskim Mikułaszu. To w tym, ponad trzydziestotysięcznym mieście, powieszono legendarnego Janosika. Miejsce to jest bazą wypadową w Tatry Zachodnie, komunikacja zbiorowa jest tu jednak bardzo kiepska. Można stąd też wyruszać w inne pasma górskie, ale to już nie jest tatrzański temat.

Na zachodzie zaczyna się Orawa, z kilkoma większymi miejscowościami, takimi jak znane z kąpielisk termalnych Oravice, Habovka czy Zuberec. Jest to dobre miejsce, aby poznać zachodnie krańce Tatr. Niestety rejon jest bardzo zaniedbany - widać znaczący kontrast między jakością domostw na Spiszu i tych na Orawie.

Najwyższe szczyty polskich Tatr

Piotr Gurgul